در مدت اخیر چیزهایی اشارهوار و قلمانداز دربارهی دولت نفتی نوشتهام؛ یعنی موضوعی که مدتهاست پیگیرانه به آن نمیپردازم. اما شاید فایدهای داشته باشد برخی اشارات تازه در این باره.
انگیزهی این یادداشت برخی مکالمات اخیر است که برایم پیش آمد در حولوحوش دوران اصلاحات و سلطنتطلبی جدید. میکوشم برخی مسئلهها را بازتعریف کنم و شاید بیشتر واگویهای برای خود که از این پیوستار اخیر با قلب مطمئن خارج شوم.
پیشتر اینجا و آنجا بهکرات برخی ویژگیهای دولت نفتی را گفتهام. اما یکی که کمتر بازگو شده است دینامیسم گسستهی تعیین قدرت در دولت نفتی است. در دولت نفتی یک روند پیوستهی بدهبستان یا گفتوشنید میان دولت و ملت در جریان نیست و در این باره گفتمان غالب در دولت نفتی تعیینکنندهی موضوع نیست.
شاید به همین جهت است که عدهای بیهوده و وسواسگون مدام اصرار دارند موافقت یا مخالفت دربارهی انقلاب اسلامی را طرح کنند یا حتی مخالفت با یکی گرفتن ایران با جمهوری اسلامی. همهی اینها راهی انتزاعی برای دور زدن واقعیت سیاسی موجود است. این درست مانند حرف کسانی است که میگویند ما انقلاب کردیم اما خشونتهای بعد از آن را نمیخواستیم.
این طرز دور زدن واقعیت قاهر از طریق سازوکارهای بلاغی یا فروکاستن امر تاریخی به عقیدهی شخصی، در اصل واقعیت تفاوتی پدید نمیآورَد. حتی دوستی از متخصصان علم سیاست اخیراً میگفت باید از رأی دادن به خاتمی در دوم خرداد پشیمانی و برائت جست چون عدهای رأی به اصلاحات را براندازی تلقی میکردهاند. این عده مانند کسانی هستند که در پاییز ۱۳۵۷ هجری شمسی در خیابانها «مرگ بر شاه» میگفتند و انتظار داشتند بعد از پیروزی انقلاب با حلقهی گل از امرای ارتش شاهنشاهی استقبال شود.
در دولت نفتی فرآیند تأثیرگذاری بر قدرت سیاسی از یک دینامیسم گسسته تبعیت میکند. دلیل وسواسگونگی و یقهدریدنهای بیهوده حول انقلاب ۱۳۵۷ هم چهبسا همین است. در تاریخ معاصر که دوران حکمفرمایی دولت نفتی در ایران است چیزی همچون متن سیاست کمتر به چشم میخورَد. معمولاً یک تیتر درشت وجود دارد و مقادیر معتنابهی پانوشت. و درشتی آن تیترهای درشت نه فقط برای نمایش که در حکم زبری و زمختی شیئی خارجی به استحضار میرسد.
غرض اینکه حجم این درخودپیچیدنها و یقهدریدنها و تقاضای پشیمانی کردنها و اصرار بر عذرخواهی یا اعلام برائت ِ هر چند سال یک بار بیش از هر چیز نشان از بیاثر بودن نفس این پانوشتهای چند دههای در برابر تیترهای درشت تحول در قدرت در دولت نفتی دارد. در سیاست عذرخواهی کردن معنایی ندارد همانطور که با سازوکار بلاغی و اعلام موافقت یا مخالفت نمیتوان تیتر درشت را به پانوشت بدل کرد.
تهران، ۴ مارس ۲۰۲۲ مسیحی