تا نلغزی که ز خون راهِ پس و پیش تر است
آدمیدزد ز زَرْدُزد کنون بیشتر است
گُربُزان اند که از عقل و خبر میدزدند
خود چه دارند کسی را که ز خود بیخبر است
خودِ خود را تو چنین کاسِد و بیخصم مدان
که جهان طالب زرّ و خودِ تو کانِ زر است
که رسولِ حقْ «اَلنّاسُ معادِنْ» گفتهست
معدن نقره و زرّ است و یقین پرگهر است
گنج یابیّ و در او عمر نیابی تو به گنج
خویش دریاب که این گنج ز تو برگذر است
خویش دریاب و حذر کن تو وَلیکِن چه کنی
که یکی دزدِ سبکدست در این ره حذر است
سَحَر ار چند که تاریست حساب روز است
هر که را رویْ سوی شمس بوَد چون سحر است
روحها مست شود از دمِ صبح از پی آنْک
صبح را روی به شمس است و حریفِ نظر است
چند بر بوک و مگر مهره فروگردانی
که تو بس مفلسی و چرخ فلک پاکبَر است
مغزپالوده و بر هیچ نه در خواب شدی
گوییا لقمهی هر روزهی تو مغز خر است
بیشتر جان کــَن و زر جمع کــُن و خوشدل باش
که همه سیم و زر و مال تو مار سقر است
یک شب از بهر خدا بیخور و بیخواب بزی
صد شب از بهر هوا نفْس تو بیخوابوخَور است
از سرِ درد و دریغ از پس هر ذرهی خاک
آه و فریاد همیآید گوش تو کر است
خونِ دل بر رخات افشان به سحرگاه از آنْک
توشهی راه تو خونِ دل و آهِ سحر است
دلْ پرامّید کُن و صیقلیاش دِه به صفا
که دل پاک تو آیینهی خورشیدفر است
مونسِ احمدِ مُرسَل به جهان کیست بگو
شمس تبریز شهنشاه که اِحدَی الکُبَر است
غزل از جلالالدین است در «دیوان کبیر». تعلیقههای اندکی هم میشود بر آن نوشت که کمکم مینویسم.
۱) در مصراع نخست یک «هشدار» به قرینهی معنوی حذف شده است. «تا نلغزی» یعنی «هشدار تا نلغزی»، «حواست باشد که نلغزی».
۲) گربز: زیرک و دانا
۴) اشاره به حدیث نبوی دارد نقل از ابوهریره و عایشه: النَّاسُ مَعَادِن كَمَعَادِن الذَّهَب وَالفِضَّة، خِيَارُهُم فِي الجَاهِلِيَّة خِيَارُهُم فِي الإِسْلاَم إِذَا فَقُهُوا، والأَرْوَاحُ جُنُودٌ مُجَنَّدَة، فَمَا تَعَارَفَ مِنْهَا ائتَلَفَ، وَمَا تَنَاكَرَ مِنْهَا اخْتَلَفَ. مردمان کان اند و چون کان زر و سیم، نیکانشان در جاهلیت نیکانشان در اسلام اند اگر دین بیاموزند و روحها رزماوران اند گُردانگُردان آشنایانشان گرد میآیند و بیگانههاشان میپراکنند.
۱۶) اشاره به آیهی ۳۵ سورهی مدّثّر: إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ. حقّا که یگانهای از بزرگترینهاست. اشارهی آیه ابهام دارد؛ برخی به قرآن تعبیر کردهاند برخی به دوزخ. به خود آیه نیز میتوان نسبت داد.
منو